Historische wandeling
Historische wandeling door
Een uitgave van de Vereniging Oud Scherpenzeel
2007
Geachte wandelaar,
Alvorens u de heemkundige wandeling door Scherpenzeel gaat maken, willen wij u graag iets vertellen over de geschiedenis van ons dorp. Tijdens de wandeltocht krijgt u hiernaast summier enige informatie over de diverse objecten waar u langs komt.
Op onze website (www.oudscherpenzeel.nl) staan nog veel meer historische gegevens over Scherpenzeel.
Wij wensen u een plezierige wandeling, die ongeveer een uur zal gaan duren.
Met vriendelijke groet,
Vereniging Oud Scherpenzeel
Huis Scherpenzeel
Het ontstaan van Scherpenzeel
Eeuwen geleden was in ons land nog sprake van verschillende staatjes met aan het hoofd bisschoppen, graven, hertogen en heren. Zij probeerden hun macht te vergroten door het veroveren van grond. Uiteraard ging dit gepaard met onderlinge twisten en oorlogen. Juist in grensgebieden van die oorlogen werden versterkingen en verdedigingswerken gebouwd. Vermoedelijk was dat ook het geval op de Veluwe, in het grensgebied van de toenmalige regio's ‘het Sticht' (de huidige provincie Utrecht) en ‘Gelre' (nu de provincie Gelderland). Juist in die grensgebieden werden burchten en kastelen gebouwd die konden dienen als veilige plek.
Zo geeft de naam Scherpenzeel, toen ‘Scarpenzele' genoemd, aanleiding te veronderstellen, dat er naast een nederzetting een versterkt huis moet zijn geweest. Het laatste deel van het woord “zeel” is afgeleid van “zale”of “sale”, dat zaal of huis betekent. Het eerste deel “scherpen” kan een aanduiding zijn van de aanwezigheid van staketsels ofwel een rij scherpe palen. Het zou in dit geval dus kunnen gaan om een versterkt huis omgeven door een rij palen, het prototype dus van een oude burcht of kasteel.
De wandeling begint op de hoek Hovenierslaan /Holevoetplein.
(zie routekaart)
1. Hovenierslaan.
Deze straat is zo genoemd omdat hier vlakbij vroeger een landbouwschool stond. Nu is er dichtbij een kwekerij, Stuivenberg, achter de Heijhorst.
In het pand Stam & De Lange Tegelhandel B.V. zat vanaf 1941 dorpssmederij Den Hartog. Aan de linkerkant van het pand is nog een stukje oude muur zichtbaar.
2. Holevoetplein.
Op het Holevoetplein zie je huizen die gebouwd zijn tijdens de periode die de Wederopbouw genoemd wordt. Tijdens de Tweede wereldoorlog zijn in 1940 in Scherpenzeel veel huizen verwoest. In 1945 hebben de Duitsers nog flink gevochten met de Canadezen, waardoor de toren van de N.H. kerk en de molen verwoest werden.
Dat de huizen op het Holevoetplein in dezelfde tijd zijn herbouwd, is o.a. te zien aan de bouwstijl (Delftse School) waarin alle huizen zijn gebouwd en aan de gebruikte materialen (dakpannen, stenen)die ook voor alle huizen gelijk zijn. In deze bouwstijl zijn alle tijdens de wederopbouw herbouwde panden in Scherpenzeel gebouwd.
3.Holevoetplein
Op nummer 299 was vroeger een kerk gevestigd.
Nu het gebouw voor andere doeleinden wordt gebruikt, is dit alleen nog maar te zien aan de ronde boogramen aan de zijkant van het gebouw
4. Driesprong Holevoetplein – Dorpsstraat - Molenweg
Bij het huis op de hoek van deze 3 wegen ziet u in de topgevel het jaar 1941 staan.
Rechts ziet u het gerenommeerde hotel-restaurant De Witte Holevoet.
5. Dorpsstraat.
Dit is een oude straat. Veel huizen zijn gerestaureerd of verbouwd. Bij veel huizen kun je iets terugvinden van vroeger.
Op nummer 287 heeft vroeger “Wagenmakerij Methorst” gezeten. Er werden boerenwagens, brikken, kruiwagens en mestkarren gemaakt. Een nagemaakte wagen op het dak van de schuur herinnert hier nog aan.
6. Dorpsstraat.
De “Hertog van Gelre”is al ruim honderd jaar een Scherpenzeelse horecagelegenheid.
7. Dorpsstraat.
Het huis met huisnummer 260 is onlangs gerenoveerd en weer in de originele kleur groen geschilderd.
8. Dorpsstraat.
In de muur van het pand van slager Verweij is een gevelsteen gemetseld. Dit ter herinnering aan de wederopbouw van Scherpenzeel.
9.Dorpsstraat.
Tegenover de drogisterij op nr. 237 ziet u op nr. 224 een pand van ongeveer 100 jaar oud, waarin de afgelopen jaren een winkel was gevestigd.
10.Dorpsstraat.
De winkel van Geerts herenkleding is vroeger een boerderij geweest. Dit kun je zien aan de deel, die nog goed zichtbaar is.
11.Kruising Dorpsstraat/Burg.Royaardslaan.
De Burg.Royaardslaan is genoemd naar burgemeester Royaards die van 1900 -1932 eerste burger van Scherpenzeel was
12. Dorpsstraat.
De huizen van nummer 202-192 lijken veel op veel op elkaar. Ze zijn ook gebouwd in de stijl van de Delftse School. Op nr. 192 ziet u boven de deur de tekst `Huys der Heelmeesters`. Hier is al jaren een dokterspraktijk gevestigd.
13. Dorpsstraat.
De Nederlands-Hervormde Kerk is gebouwd in de 13e eeuw. Er was vroeger een begraafplaats rondom de kerk, maar ook in de kerk werden mensen begraven. De kerk is in 1939 verbouwd, en in 1945 is de toren door de Duitsers opgeblazen. Je kunt zien dat de toren opnieuw is gebouwd aan het verschil in gebruikte stenen. In de toren werden vroeger landlopers en dronkaards opgesloten.
Op de steen van de toren van de Oude Kerk staan twee teksten die gaan over de verwoesting en de wederopbouw van de toren. Het koor is gebouwd in oostelijke richting.
14. Dorpsstraat.
Nummer 186 is de tuinmanswoning van Huis Scherpenzeel, dat betekent dat hier de tuinman woonde. Deze woning wordt ook wel het poorthuis genoemd, omdat het naast de ingang (poort) van de tuin van Huis Scherpenzeel staat. De tuinman bewaakte de ingang van de tuin.
15. Plein 1940.
Dit plein heeft zijn naam te danken aan de beschietingen in 1940. De verwoeste huizen zijn niet meer herbouwd. Op nr. 168-170 bevindt zich “Het Hooge Huis”. Dit huis is met zijn fraaie trapgevel ongeveer 350 jaar geleden gebouwd.
16.Ben Goerionplein.
U loopt voorbij Het Hooge Huis en gaat rechtsaf het Ben Goerionplein in. Ben Goerion was de eerste president van de staat Israël.
Aan het eind van het Ben Goerionplein gaat u rechtsaf, door het hek, het park van Huis Scherpenzeel in.
17.Huis Scherpenzeel
Over het ‘Huis Scherpenzeel' lezen we pas in het midden van de 14e eeuw. Het was toen al bekend dat de heren van Scherpenzeel, een van de oudste riddergeslachten op de Veluwe, een belangrijke rol gespeeld hebben in de ontwikkeling van het ‘Huis Scherpenzeel'. Het huis was van oorsprong een versterkte burcht met waarschijnlijk twee grachten eromheen. In de loop van de eeuwen is het huis verbouwd en verbeterd. In 1856 vond een grondige restauratie plaats onder architectuur van Van Lunteren. Toen kreeg het huis zijn tegenwoordige neo-gotische vorm. In die tijd was het huis in bezit van het echtpaar Royaards, dat alleen in de zomer van het huis gebruik maakte; de resterende tijd van het jaar verbleven zij in Utrecht.
De jongste zoon van het echtpaar, erfde in 1898 het huis. Deze jongste zoon werd in 1900 burgemeester van Scherpenzeel en hij heeft samen met zijn vrouw het huis permanent bewoond. Nadat beiden waren overleden hebben de dochters het huis geërfd en verhuurd aan het echtpaar Van Heusden, dat daar het Instituut Van Heusden heeft gevestigd. Tegelijkertijd is het verval opgetreden, wat voor de gemeente reden is geweest om het huis te kopen en te bestemmen voor gemeentelijke diensten. Na aankoop is een rigoureuze renovatie uitgevoerd, waarna het gebouw door de gemeente in gebruik genomen is. Sinds kort is het Huis overgegaan in handen van de Stichting Geldersche Kastelen, die het pand voor €300.000 heeft opgeknapt. De bovenverdieping is verhuurd aan de Stichting Vernieuwing Gelderse Vallei (SVGV). De benedenverdieping is verhuurd aan Hotel-restaurant De Witte Holevoet, die de ruimte gebruikt voor speciale gelegenheden als recepties.
Het middengedeelte van het huis steekt iets vooruit. Dit wordt de Donjon genoemd. Het is het oudste gedeelte van Huis Scherpenzeel. Ten tijde van gevaar kon men zich in dit versterkte deel van het huis terugtrekken.
Voor Huis Scherpenzeel slaat u linksaf. Links van het pad zijn tussen de bomen de resten van een achthoekige ijskelder zichtbaar. Bederfelijke waar bleef lange tijd goed, nadat de kelder ’s winters met ijs was gevuld.
Na het passeren van het aan uw rechterhand gelegen grasveld volgt u de paaltjes met daarop de aanduiding Klompenpaden.
U wandelt nu langs de voormalige moestuin die bij Huis Scherpenzeel hoorde. Rechts ziet u een afgebrokkelde muur. Dit is een restant van de tuinmuur van de groentetuin.
Aan het eind van het pad gaat u door een fraai gerestaureerd hekwerk. U gaat rechtsaf en vervolgt uw weg tot de verharde weg. Hier gaat u rechtsaf.
18.Vlieterweg.
Op nr. 108 is boerderij Bloemenheuvel te vinden. Boven de deur bevindt zich een ornament dat een levensboom voorstelt.
19.Vlieterweg.
Op nr. 100 woonde in 1944 bloemist Weenink. Hij was lid van het binnenlands verzet. Als represaillemaatregel hebben de Duitsers zijn huis in de brand gestoken. Het huis is herbouwd en in de voorgevel is een steen te vinden met daarop de tekst: Post 3 R.V.V. Dit betekent : Post 3 Raad Van Verzet.
20.Vlieterweg.
Rechts ziet u boerderij “Het Dorp” uit 1868. Deze boerderij hoorde vroeger bij Landgoed Scherpenzeel.
Na de bocht naar links, op de hoek van de Vlieterweg en de Burg.Royaardslaan ziet u weer een toegangshek tot het park van Huis Scherpenzeel. Als u door het hek het park ingaat, ziet u links het Koetshuis, dat ook bij Huis Scherpenzeel hoort.
Bij de ingang van het Koetshuis staat een oude moerbeiboom, die nog elk jaar enkele vruchten voortbrengt.
21.Het Koetshuis wordt ook gedeeltelijk door de Stichting Geldersche Kastelen verhuurd. Op dit moment is de sector grondgebied van de gemeente er gevestigd. Op de bovenverdieping heeft de Vereniging Oud Scherpenzeel haar documentatiecentrum.
Bekijk ook de veranda, met smeedijzeren versieringen, aan de zijkant van het Koetshuis. Vanaf deze plaats is ook de voorkant van Huis Scherpenzeel te zien. Ook kunt u het wapen van Scherpenzeel met de zes lelies zien.
U loopt nu om de vijver heen langs de ingang van Huis Scherpenzeel. Volg het pad tot de Burg.Royaardslaan. Ga linksaf en direct daarna weer rechtsaf de Parklaan in. Aan het eind van de Parklaan gaat u linksaf de Vijverlaan in.
22.Hoek Vijverlaan – Molenweg.
Hier staat een monument. Het is opgericht ter herinnering aan degenen die in de Tweede Wereldoorlog sneuvelden in de strijd om onze vrijheid.
Op de sokkel staat de tekst “Slechts wie de vrijheid missen moet, weet hoeveel zij waard is”. Ook staan de namen van tijdens de oorlog omgekomen Scherpenzelers vermeld.
Aanvankelijk stond het monument bij de toren in het centrum van Scherpenzeel. Bij de herdenking op 4 mei was er erg weinig ruimte voor het publiek, zodat men heeft besloten het naar deze plek te verplaatsen.
U vervolgt uw wandeling door de Molenweg in te lopen langs Huis in de Wei.
23.Molenweg
Op de plaats van de PKN-kerk stond 600 jaar een achthoekige korenmolen. Het kerkgebouw heet “De Achtkanter”. De molen is op 29 april 1945, net voor de bevrijding, verwoest. Voor de kerk vindt u een gedenkteken, gemaakt van stukken molensteen.
Bovenop de kerk herkent u in het windvaantje het wapen van Scherpenzeel.
Voorbij de kerk gaat u linksaf de Nieuwstraat in.
24.Nieuwstraat.
Deze straat hoorde 60 jaar geleden nog bij Woudenberg, net als de Stationsweg en het Holevoetplein. In de Nieuwstraat woonden de armere mensen uit Woudenberg.
U gaat de eerste weg rechtsaf de Holevoetlaan in.
25.Holevoetlaan.
Op de plaats waar nu basisschool “De Wittenberg” staat, was vroeger een fruitboomgaard.
Als u rechtsaf gaat, komt u op de Hovenierslaan. Hier eindigt de wandeling door Scherpenzeel.
